Wettelijk kader

Internationale arbeidsnormen

De normen die op het gebied van arbeid gehanteerd worden, zijn gebaseerd op universele mensenrechten en internationaal erkende arbeidsrechten volgens de conventies van de Internationale Aarbeidsorganisatie (IAO). Het gaat hier dus niet om hoge eisen, waaraan arme landen moeilijk kunnen voldoen, maar om minimumnormen.
Deze zijn:

• vrijheid van vereniging (IAO-conventie 87);
• recht op collectieve onderhandelingen (IAO-conventie 98);
• geen dwangarbeid (IAO-conventie 29 en 105);
• geen discriminatie (IAO-conventies 100 en 111);
• de geleidelijke uitbanning van kinderarbeid (IAO-conventie 138);
• het verbod op de ergste vormen van kinderarbeid (IAO-conventie 182);
• het betalen van leefbare lonen (IAO-conventies 26 en 131);
• het verbod op buitensporige werkuren (IAO-conventie 1);
• behoorlijke arbeidsomstandigheden (IAO-conventie 155).
  

Overheidsopdrachten

• Algemeen

Bestekken bevatten contractuele clausules die van toepassing zijn op een bepaalde opdracht en de door de aanbestedende overheid opgelegde specificaties.
Bij een openbare aanbesteding en een algemene offerteaanvraag wordt dit document overgemaakt aan alle ondernemingen die belangstelling hebben voor de opdracht na de gepubliceerde aankondiging te hebben gelezen.
Bij beperkte aanbesteding, beperkte offerteaanvraag en onderhandelingsprocedure met voorafgaande bekendmaking, wordt dit document enkel overgemaakt aan de ondernemingen die een kandidatuur hebben ingediend na de gepubliceerde aankondiging te hebben gelezen en die door de aanbestedende overheid werden geselecteerd. Dit document wordt gewoonlijk gevoegd bij de uitnodiging tot het indienen van een offerte.
Bij onderhandelingsprocedure zonder voorafgaande bekendmaking zijn er twee mogelijkheden :
- wanneer de goed te keuren bedrag niet hoger ligt dan 5.500 € exclusief BTW, kan de opdracht gewoon met een aangenomen factuur worden gegund. Dit betekent dat het bestaan van de overeenkomst a posteriori wordt vastgesteld, via de betaling van de factuur. In dit geval is er dus geen sprake van een bestek ;
- wat de opdrachten betreft waarvan het goed te keuren bedrag hoger ligt dan 5.500 € exclusief BTW, is een schriftelijk document vereist waarin het bestaan van de overeenkomst wordt bevestigd. Bijgevolg moet normaal gezien een bestek worden opgesteld. Dit kan diverse vormen kan aannemen, gaande van een bestelbon tot een document waarvan de omvang afhankelijk is van het belang en de moeilijkheidsgraad van de opdracht.

• Sociale criteria

De Belgische wetgeving inzake sociale criteria in overheidsopdrachten is dus zeker niet slecht. De Belgische programmawet van 8 april ’03 bevat een wijziging van de wet van 24 december 1993 betreffende overheidsopdrachten. De wijzing heeft betrekking op de gunningscriteria en de uitvoeringsvoorwaarden. Bij de gunningscriteria worden ‘sociale en ethische overwegingen’ uitdrukkelijk vermeld. Bij de uitvoeringsvoorwaarden wordt expliciet gesteld dat de aanbestedende overheid o.a. rekening kan houden met de naleving van de basisconventies van de IAO (Internationale Arbeidsorganisatie).

• Belgische programmawet van 8 april ’03

HOOFDSTUK XII. - Wijziging van de wet van 24 december 1993 betreffende de overheidsopdrachten en sommige opdrachten voor aanneming van werken, leveringen en diensten - Sociale voorkeuren in overheidsopdrachten
Art. 100. Artikel 5 van de wet van 24 december 1993 betreffende de overheidsopdrachten en sommige opdrachten voor aanneming van werken, leveringen en diensten, wordt aangevuld met het volgend lid :
« Een overheidsopdracht kan meerdere voorwerpen hebben die tezelfdertijd betrekking kunnen hebben op werken, leveringen en diensten. »
Art. 101. In artikel 16 van dezelfde wet worden de woorden « De gunningscriteria moeten betrekking hebben op het onderwerp van de opdracht, bijvoorbeeld de kwaliteit van de producten of prestaties, de prijs, de technische waarde, het esthetisch en functioneel karakter, de milieukenmerken, sociale en ethische overwegingen, de kosten van het gebruik, de rentabiliteit, de dienst na-verkoop et de technische bijstand, de leveringsdatum en de termijn van levering of uitvoering. » ingevoegd tussen de woorden « in de aankondiging van de opdracht. » en de woorden « Behalve wanneer het bestek hierover anders beschikt ».
Art. 102. In dezelfde wet wordt een artikel 18bis ingevoegd, luidende :
« Art. 18bis. - § 1. Een aanbestedende overheid kan, overeenkomstig de beginselen van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, uitvoeringsvoorwaarden inzake overheidsopdrachten opleggen die het mogelijk maken rekening te houden met sociale en ethische doelstellingen, alsook uitvoeringsvoorwaarden inzake de verplichting tot het verstrekken van opleidingen aan werklozen en jongeren of rekening te houden met de verplichting tot het naleven, in hoofdzaak, van de bepalingen van de basisconventies van de Internationale Arbeidsorganisatie, in de veronderstelling dat die niet reeds worden toegepast in het land van oorsprong van de kandidaat of inschrijver.
§ 2. Een aanbestedende overheid kan de deelname aan een gunningsprocedure van een overheidsopdracht die niet onderworpen is aan verplichtingen die voortvloeien uit de Europese richtlijnen of uit een internationale akte inzake overheidsopdrachten voorbehouden aan beschutte werkplaatsen of sociale inschakelingsondernemingen, overeenkomstig de beginselen van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap.
Met beschutte werkplaats wordt bedoeld : de onderneming waarvan de meeste werknemers, omwille van de aard of de ernst van hun handicap, geen beroepsactiviteiten kunnen uitoefenen in normale omstandigheden. Met sociale inschakelingsonderneming wordt bedoeld : de onderneming die voldoet aan de voorwaarden van artikel 59 van de wet van 26 maart 1999 betreffende het Belgische actieplan voor de werkgelegenheid 1998 en houdende diverse bepalingen, of die aan gelijkaardige voorwaarden voldoet in het land van oorsprong van de kandidaat of inschrijver. »
Art. 103. In artikel 41 van dezelfde wet worden de woorden « 18 en 19 » vervangen door de woorden « 18, 18bis en 19 ».

Resultaten

Ondertussen zijn er tientallen gemeenten die een raadsbesluit goedgekeurd hebben. Door zo’n raadsbesluit aan te nemen hebben deze steden en gemeenten laten zien dat zij het belangrijk vinden dat kleding wordt geproduceerd onder sociaal verantwoorde omstandigheden.

Dit is de lijst van gemeenten die een raadsbesluit goedkeurden

Ook in de provincies kwam de vraag op de agenda en werden moties goedgekeurd.

Bij de aankoop van nieuwe uniformen voor het personeel van de Kamer werd de verklaring op eer ‘schone kleren’ integraal opgenomen bij de stukken die toegevoegd moesten worden aan de offerte.

Ook verschillende OCMW's hebben een besluit goedgekeurd

Dit is een overzicht van de respons van de bedrijven

Controle

Typisch voor de kledingindustrie zijn delokalisering en onderaanneming. Het kost moeite om directies te laten inzien dat ze ook een verantwoordelijkheid hebben t.a.v. de werknemers bij hun leveranciers of onderaannemers. Krappe leveringstermijnen en de scherpe prijszetting kunnen zorgen voor buitensporig overwerk of veel te lage lonen, en het onmogelijk maken dat minimumarbeidsnormen gerespecteerd worden door een fabrikant. In veel gevallen is aan de leverancier of onderaannemer ook niet duidelijk gemaakt dat de naleving van arbeidsnormen vereist wordt. De beste manier om goede arbeidsvoorwaarden te verdedigen bij de productie van kleding, is via arbeidswetgeving en vakbondswerking. Zonder twijfel. Alleen ziet de situatie er op dat vlak elders vaak heel wat anders uit dan in ons land. Er zijn weinig onafhankelijke vakbonden of ze worden onderdrukt. Bestaande arbeidswetgeving wordt niet nageleefd. Ideaal zou zijn als de Internationale Arbeidsorganisatie die zorgt voor internationale arbeidsnormen, ook zou kunnen tussenkomen bij grove schendingen van arbeidsrechten maar dat is niet het geval. De laatste jaren hebben consumentenacties kledingketens en –ondernemingen aangeklaagd en gewezen op hun maatschappelijke verantwoordelijkheid. Daarnaast zijn er recent ook verschillende controle-initiatieven (Fair Wear Foundation, SA8000, Belgisch sociaal label…) ontstaan om de problemen systematisch en constructief aan te pakken, samen met de werkgever. Het is dus niet de verantwoordelijkheid van de gemeente om de arbeidsomstandigheden bij de leveranciers en hun onderaannemingen te controleren.

Modelteksten

Modeltekst raadsbesluit

Op voorstel van de XXX-fractie:
DE GEMEENTERAAD,
Overwegende dat de gemeente A frequent werkkleding aankoopt;
Overwegende dat de gemeente A de opdracht heeft om duurzame productie- en consumptiepatronen te bevorderen ;
Overwegende dat de gemeente in haar lokaal Noord-Zuidbeleid een sensibilisatiestaak van de bevolking te vervullen heeft ;
Overwegende dat de gemeente A een lokale Agenda-21 werking heeft ;
Overwegende dat ook in België een Schone Kleren Campagne loopt ;
Overwegende dat de Kamer van Volksvertegenwoordigers op 29 november 2001 de wet op het Belgisch Sociaal Label stemde;
Gelet op de Gemeentewet;
Op voorstel van de XXX-fractie,
BESLUIT:
Art.1.- Er principieel mee in te stemmen dat in het kader van een duurzaam beleid bij de aankoop van dienstkleding voor het stadspersoneel eveneens aandacht zal worden besteed aan de arbeidsomstandigheden bij de productie van de werkkleding.
Art. 2.- Een werkgroep samen te stellen van ambtenaren van diverse departementen betrokken bij het aankoopbeleid van werkkleding (o.a. facility management, interne dienst voor preventie en bescherming op het werk, milieu, Noord-Zuidsamenwerking, personeelsbeheer, enz.) die de aspecten op vlak van criteria, normering en controle verder zal uitwerken. Hierbij kan gebruik worden gemaakt van de expertise van de Schone Kleren Campagne.

Modeltekst bestek

De criteria die opgenomen worden in een bestek, moeten meetbaar zijn. Een erkend label of een erkende certificering voor sociale normen zijn hiervoor de oplossing.
Momenteel zijn verschillende controlemechanismen (Sociaal label voor verantwoorde productie, SA8000, Fair Wear Foundation) in ontwikkeling. Het is een traag proces maar de situatie evolueert elke dag.
Een indirecte doelstelling van de actie ‘schone kleren in de gemeente’ is trouwens om het debat hier rond aan te zwengelen en om ervoor te zorgen dat de systemen die ontwikkeld worden voldoende kwaliteit bieden.
In deze overgangsfase is een ‘verklaring op eer’ met internationale arbeidsnormen en een algemeen principe i.v.m. controle juridisch aanvaardbaar.
We stellen dan ook voor om het aspect ‘controle’ in de verklaring op eer te integreren maar dan wel op een ruime manier zodat de toekomst kan uitwijzen welk controlesysteem het best geschikt is.
Door o.m. de Programmawet van 8 april 2003 werd de Wet van 24 december 1993 gewijzigd. Artikel 18 bis werd toegevoegd en artikel 16 werd gewijzigd.
Door wijziging van artikel 16 kunnen gunningscriteria in een bestek ingevoegd kunnen worden met sociaal, ecologische en ethische overwegingen. Gunningscriteria hebben betrekking op het product dat wordt aangeboden, of de kwaliteit van het werk of de dienst die zal uitgevoerd worden. De in het bestek en eventueel in de aankondiging van de opdracht vermelde gunningscriteria zijn bestemd om de intrinsieke waarde van de neergelegde offerte te beoordelen. Aan elk criteria wordt een bepaald gewicht toegekend. De offerte die aan het einde van de beoordeling de meeste punten haalt, wint! In dit geval moet je ervoor zorgen dat het criterium ‘schone kleren’ voldoende hoge punten haalt, + 50, waardoor een kandidaat die geen ‘schone kleren’ kan aanleveren, zowiezo uit de boot valt. In veel bestekken ontbreekt deze weging! Het is dan ook aangewezen om die weging toe te voegen. Indien de gunningscriteria immers in het bestek aangeduid zijn zonder nadere opgave van enige verschillende graad van belangrijkheid, moeten zij als evenwaardig beschouwd worden.
Artikel 18bis voert sociale en ethische uitvoeringsvoorwaarden in. Je kan ‘de schone kleren - clausule’ als een uitvoeringsvoorwaarde kwalificeren en dit zo in je bestek aanduiden. Elke kandidaat die een offerte indient, treedt toe tot voorwaarden die de aanbestedende overheid in zijn bestek heeft gepreciseerd (toetredingscontract). De uitvoeringsfase is dus de contractuele fase waarin bepaald wordt hoe, eenmaal het contract tot stand gekomen is, door de partijen uitvoering verleend moet worden aan het contract.
Ons inziens zal je achteraf het minste juridische discussie kennen, als je de “schone-kleren-clausule” in je bestek oplegt als uitvoeringscriteria…Je zal dan wel pas bij de uitvoering merken of de kandidaat deze criteria werkelijk onderschrijft, maar de wetgeving voorziet daar ook actiemiddelen voor de aanbestedende overheid (bijv. voor leveringen - artikel 20 en art.66 KB 26.09.1996 - algemene aannemingsvoorwaarden).

Gent was de eerste gemeente die een raadsbesluit heeft aangenomen i.v.m. de aankoop van werkkleding volgens sociale normen (mei 2002). En er werd in de gemeenteraad van september 2003 een nieuw bestek voor de aankoop van kleding aangenomen. In dit bestek werd volgend artikel opgenomen onder de informatie die van kandidaatleveranciers vereist wordt. M.a.w. potentiële leveranciers die via offerte willen meedingen, moeten tevens aan dit voldoen.

’’de ingevulde principiële verklaring betreffende sociale criteria of een afschrift van het label zoals bedoeld in de Wet ter bevordering van sociaal verantwoorde productie (BS 26/03/02) of een ander erkend label van dezelfde aard en met gelijkwaardige waarborgen.”

De Kamer van Volksvertegenwoordigers liet in 2005 nieuwe personeelsuniformen voor de Kamer ontwerpen en maken. Het gaat om de kleding van: receptionisten - telefonisten, bodes - deurwachters, gidsen, -kelners en afwassers, chauffeurs, schoonmaakpersoneel, conciërges en technici. Ongeveer 75 mannen en 75 vrouwen.

De verklaring op eer ‘schone kleren’ werd integraal opgenomen bij de stukken die toegevoegd moeten worden aan de offerte en in het bestek werd uitdrukkelijk vermeld:
“Door het indienen van zijn offerte engageert de inschrijver zich om, indien hij overeenkomstig rubriek A4 van het bestek wordt geselecteerd op de shortlist van de wedstrijd, deel te nemen aan het défilé van de ontwerpen, en op vraag van de aanbestedende overheid, prijs op te geven voor het vervaardigen en leveren van de ontworpen uniformen, alsook de verklaring ‘Schone Kleren’ te (laten) ondertekenen.”

Modeltekst ‘verklaring op eer’ voor leveranciers van werkkleding

Ondergetekende, de heer, mevrouw x, vertegenwoordig(st)er van het bedrijf y, verklaart op eer dat hun aangeboden producten z afkomstig zijn van bedrijven die onderstaande criteria naleven of opleggen aan hun filialen, contracterende partijen en onderaannemers :
- vrijheid van vereniging (IAO conventie 87)
- recht op collectieve onderhandelingen (IAO conventie 98),
- geen dwangarbeid (IAO conventie 29 en 105)
- geen discriminatie (IAO conventies 100 en 111),
- de geleidelijke uitbanning van kinderarbeid (IAO conventie 138),
- het verbod op de ergste vormen van kinderarbeid (IAO conventie 182)
- het betalen van leefbare lonen (IAO conventies 26 en 131 )
- het verbod op buitensporige werkuren (IAO conventie 1)
- behoorlijke arbeidsomstandigheden (IAO conventie 155)
Indien hij/zij zou vernemen dat deze criteria niet gerespecteerd worden, zal hij/zij alle nodige maatregelen trachten te nemen om aan de situatie te verhelpen of om goederen elders aan te kopen.
Hij/zij aanvaardt dat de aankoopverantwoordelijke of zijn vertegenwoordig(st)er hem/haar zal kunnen vragen om zijn/haar registers met de verschillende filialen, onderaannemers of, indien dit laatste werkelijk niet mogelijk is, contracterende partijen die een verband hebben met het betrokken product, te raadplegen.
Ondergetekende verbindt zich er ook toe stappen te ondernemen om mee te werken aan een onafhankelijke controle.
Datum en handtekening.